Ochrona rodziny w polskim porządku prawnym.

Rodzina jest podstawową komórką społeczną występującą na przestrzeni dziejów we wszystkich znanych typach społeczeństw. Odgrywa decydującą rolę w kształtowaniu osobowości człowieka. To właśnie rodzina wprowadza młodego człowieka w dorosłe życie. Przekazuje mu swoje wartości, wiedzę czy zwyczaje. Wprowadza w społeczeństwo nowych obywateli. Przekazuje im sposób porozumiewania się, podstawowe wzory zachowań obowiązujące w danym społeczeństwie. Wprowadza w świat wartości moralnych i kulturalnych. Zapewnia dzieciom nadzór i opiekę, zanim rozpoczną samodzielne życie. To właśnie w tym kręgu obcuje się z ukochanymi ludźmi, odpoczywa czy dzieli przeżyciami. W rodzinie urzeczywistnia się wzajemna pomoc w codziennym życiu w realizacji najdrobniejszych potrzeb. Od atmosfery panującej w rodzinie i wzajemnego poszanowania jej członków, zależy prawidłowe kształtowanie charakteru dziecka, jego osobowości czy postaw w stosunkach międzyludzkich. Ważne jest, aby rodzina mogła normalnie funkcjonować. Warto stworzyć taki klimat, w którym każdy członek rodziny czuje się bezpieczny i kochany. Nie zawsze jednak rodzina jest w stanie wypełniać swoje funkcje. Zdarza się też, że członkowie rodziny lub inne osoby dopuszczają się zachowań powodujących jej rozpad. Dlatego ważne jest, aby znać przysługujące nam prawa i umieć sobie radzić w sytuacjach kryzysowych.

Prawo doceniając znaczenie i role rodziny, udziela jej szczególnej ochrony. Przejawia się ona między innymi w regulacjach prawnych. Regulacje te na przestrzeni czasu zmieniały się i były dostosowywane do aktualnych potrzeb. Przełomowe znaczenie dla ożywienia praktycznych działań w dziedzinie ochrony rodziny miała koncentracja sił wokół ochrony praw człowieka. Według artykułu 28 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Cywilnych i Politycznych 

Rodzina jest naturalną i podstawową komórką społeczeństwa i ma prawo do ochrony ze strony społeczeństwa i Państwa.

Ochrona ta znajduje odbicie w wielu dziedzinach prawa i licznych aktach normatywnych różnej rangi. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej – najwyższy akt prawny Rzeczypospolitej Polskiej także zawiera regulacje dotyczące ochrony rodziny i praw dziecka:

Artykuł 18 Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.

Artykuł 71. 1 Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych”

Artykuł 72 Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. W toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka.

Została powołana także instytucja Rzecznika Praw Dziecka, którego zadaniem jest ochrona dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem, demoralizacją, zaniedbaniem oraz innym złym traktowaniem.

Wiele spraw dotyczących rodziny reguluje ustawa Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Kodeks ten kształtuje zasady prawa, których wypełnienie rokuje należyte spełnienie funkcji rodziny i eliminuje zjawiska patologiczne. Można w nim zaleźć uregulowania dotyczące:

  • sposobu zawarcia małżeństwa
  • przeszkód uniemożliwiających jego zawarcie
  • unieważnienia, ustania małżeństwa
  • praw i obowiązków małżonków oraz panujących między nimi stosunków majątkowych
  • stosunków między rodzicami i dziećmi
  • przysposobienia
  • obowiązków alimentacyjnych
  • opieki i kurateli

W 1976 r. Sąd Najwyższy na posiedzeniu pełnego składu Izby Cywilnej podjął Uchwałę zwaną zaleceniami kierunkowymi w sprawie wzmożenia ochrony rodziny-Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1976 r. III CZP 46/75). W uchwale tej Sąd Najwyższy zajął stanowisko wobec wielu problemów orzecznictw w tych sprawach.

Na funkcjonowanie rodziny wywierają wpływ także inne dziedziny prawa:

  • prawo cywilne np. dotyczące spadków, roszczeń odszkodowawczych w razie śmierci osoby bliskiej na skutek czynu niedozwolonego
  • prawo pracy, które reguluje przykładowo sprawy z dziedziny ochrony pracy
  • prawo administracyjne, które zajmuje się m.in. problematyką opieki społecznej,
  • prawo karne, przy czym  „wkracza” ono jednak dopiero wtedy, gdy mamy do czynienia ze zjawiskami patologicznymi, które należy zwalczać przy zastosowaniu sankcji karnych.

Analizując Wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki w zakresie prawno – karnej ochrony rodziny, należy podkreślić, że “w systemie ochrony prawnej przepisy karne są środkiem ostatecznym, ale niezbędnym do zabezpieczenia rodziny przed groźnymi czynami godzącymi w jej dobro, zarówno ze strony samych członków rodziny, jak i innych osób. ” Należy więc tego rodzaju przepisy stosować bardzo ostrożnie i to dopiero wówczas, gdy inne środki np. normy moralne, zasady współżycia społecznego, przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego są niewystarczające, zawodzą lub ze względu na groźne czyny przestępcze wymierzane w tę instytucję społeczną, są niezbędne. 

Jak trafnie zauważyła profesor Maria Lipczyńska (Prawnokarna ochrona rodziny i młodzieży) „penalizacja nie jest środkiem skutecznym na wszystko. Nie można karą wymusić np. opiekuńczej postawy wobec słabszych członków rodziny ani miłości małżonków wobec siebie czy dzieci. Jeżeli w tym zakresie występują negatywne zjawiska, to żadne prawo a tym bardziej karne, nie jest w stanie zmienić tej sytuacji”.